Mijn meest gewaardeerde collega hielp inwoners door controles over te slaan — en ik moest beslissen of ik hem zou melden
Het vakje ‘gecontroleerd’ stond aangevinkt, maar het bankafschrift zat niet in het dossier. Eerst dacht ik dat het verkeerd was opgeslagen. Dat gebeurde vaker sinds we met het nieuwe systeem werkten.
Ik zocht op datum, op documentsoort en uiteindelijk op de naam van de inwoner. Niets.
Het ging om bijzondere bijstand voor een wasmachine. Een bedrag waar je als afdeling niet lang over praat, maar waar iemand thuis weken van wakker kan liggen.
Onderaan stond de naam van Jeroen.
Ik ben 57 en geef leiding aan een team inkomen bij een middelgrote gemeente. Ik begon ooit zelf achter een loket, toen er nog papieren dossiers in karren door de gang gingen. Inmiddels bestaat mijn werk vooral uit overleggen, personeelszaken en uitleggen waarom we achterlopen terwijl we harder werken.
Jeroen kende ik al twaalf jaar. Hij wist welke inwoner je beter even kon bellen in plaats van een brief te sturen. Hij zag het als iemand knikte zonder iets te begrijpen. Op zijn bureau lagen altijd twee leesbrillen, allebei van de drogist, omdat hij er voortdurend één kwijt was.
Als er iemand uitviel, nam hij dossiers over. Zonder daar tijdens het teamoverleg uitvoerig op terug te komen. Toen mijn moeder overleed, heeft hij drie weken mijn afspraken met lastige cliënten afgehandeld. Ik had hem dat niet eens gevraagd.
Dus liep ik met die ontbrekende stukken naar hem toe, niet met de gedachte dat ik iets ernstigs had ontdekt.
‘Waar staan de afschriften van mevrouw De Wit?’
Hij keek op zijn scherm.
‘Die heeft ze niet aangeleverd.’
‘Maar je hebt wel aangevinkt dat je ze gecontroleerd hebt.’
‘Anders kan het besluit niet door.’
Hij zei het gewoon. Niet zacht, niet met de deur dicht.
Ik bleef naast zijn bureau staan terwijl hij zijn broodtrommel opende. Twee boterhammen met kaas, een mandarijn. Ik weet niet waarom ik dat nog zo precies weet.
Volgens Jeroen kende hij de situatie van mevrouw. Haar bewindvoerder reageerde niet, de wasmachine was kapot en ze waste de kleren van haar kinderen in de douchebak. Er stond genoeg in eerdere dossiers om te weten dat ze geen geld had.
‘Dan leg je dat vast en overleg je welke ruimte er is,’ zei ik.
‘Ja. En dan zijn we weer tien dagen verder.’
Ik vroeg of hij dit vaker deed.
Hij stopte zijn brood terug in de trommel.
Die middag zaten we in een spreekkamer waar normaal gesprekken over betalingsregelingen werden gevoerd. De verwarming stond te hoog. Jeroen vertelde dat hij soms controles oversloeg als hij ervan overtuigd was dat iemand recht had op hulp. Soms gebruikte hij oude gegevens. Soms noteerde hij dat bewijs was bekeken terwijl hij alleen een telefonische toelichting had gekregen.
Niet één keer. Al zeker een jaar.
Hij had er geen geld aan verdiend. Geen familie geholpen. Voor zover ik toen kon nagaan tenminste. Dat maakte het voor mijn gevoel erger én minder erg, en ik kreeg dat niet netjes uit elkaar.
Over zes weken zou een extern bureau onze rechtmatigheid en interne beheersing onderzoeken. Ik had de planning zelf doorgestuurd, met een opgewekt zinnetje over tijdige voorbereiding.
Bovendien stond mijn akkoord onder een deel van deze dossiers.
Ik had vooral gekeken naar bedragen, motivering en doorlooptijd. Ik had hem vertrouwd. Bij ingewikkelde zaken stuurde ik mensen juist naar hem toe.
‘Je moet hiermee stoppen,’ zei ik.
Hij vroeg of ik bedoelde dat hij mensen weer moest laten wachten op stukken die volgens hem niets meer toevoegden.
‘Ik bedoel dat je niet mag opschrijven dat je iets hebt gecontroleerd als dat niet zo is.’
‘En als ik eerlijk opschrijf dat ik het niet heb, keur jij het dan goed?’
Daar gaf ik geen direct antwoord op. Dat merkte hij natuurlijk.
De volgende dagen bekeken we samen dossiers. Ik had gehoopt op een beperkt rijtje. Het waren er meer dan dertig waarbij iets ontbrak of niet klopte in de vastlegging.
Bij veel aanvragen leek de hulp terecht. Bij een paar wisten we het gewoon niet. Eén inwoner bleek inkomen te hebben gehad dat niet in de berekening was meegenomen. Misschien een vergissing, misschien niet. Jeroen wilde hem bellen.
‘Nu niet op eigen houtje,’ zei ik, harder dan nodig.
Hij schoof zijn stoel naar achteren.
‘Je doet alsof ik geld uit de kas heb gehaald.’
‘Nee. Maar jij weet ook niet wat hier precies gebeurd is.’
Dat was de eerste keer dat hij niets terugzei.
Thuis vertelde ik mijn man alleen dat er gedoe was met een medewerker. Ik schaamde me voor hoe vaak ik in gedachten bij mijn eigen handtekening uitkwam. Ik wilde oprecht voorkomen dat Jeroen zijn baan verloor. Ik wilde ook niet zelf worden afgerekend op controles die ik onvoldoende had gedaan.
Die twee dingen liepen steeds door elkaar.
Volgens onze interne procedure moest ik een vermoeden van dit soort onregelmatigheden direct melden. Ik had inmiddels vier dagen gewacht. In mijn hoofd heette dat zorgvuldig uitzoeken.
Op vrijdag stelde ik voor dat Jeroen voorlopig geen besluiten meer afrondde zonder dat iemand meekeek. We konden concrete knelpunten verzamelen en met beleid en juridische zaken bespreken waar maatwerk mogelijk was.
‘Een werkgroep,’ zei hij.
‘Nee, gewoon zorgen dat het wel kan zonder dingen aan te vinken die niet gebeurd zijn.’
Hij wreef over zijn ogen.
‘Jij kunt na een overleg zeggen dat het jammer is. Ik moet die mensen bellen.’
Dat was oneerlijk. Toch had ik de afgelopen jaren vaak tegen hem gezegd dat hij er vast wel uit zou komen. Meestal was ik vooral opgelucht geweest als een boze inwoner daarna niet meer bij mij terechtkwam.
Ik vroeg hem of hij zich aan de controles zou houden zolang we dit uitzochten.
‘Niet als ik iemand daarmee onnodig in de ellende laat zitten.’
Daar bleef het bij.
Maandagochtend heb ik de melding gedaan. Met aantallen, voorbeelden en de vermelding dat ik zelf dossiers had goedgekeurd. Ook dat ik niet meteen had gemeld. Die laatste zin heb ik eerst verwijderd en daarna teruggezet.
Jeroen is inmiddels tijdelijk van de dossierbehandeling gehaald. Er loopt onderzoek. Of hij ontslagen wordt, weet ik niet. Hij heeft advies gevraagd bij de vakbond en praat alleen met mij als het nodig is.
Twee collega’s vinden dat ik hem heb laten vallen. Eén zei dat ik het wel erg handig vlak voor de audit had ontdekt. Ik heb haar niet verteld hoe vaak ik die gedachte zelf al had gehad.
De aanvragen van Jeroen zijn verdeeld over het team. Bij een paar moeten we opnieuw stukken opvragen. Ik heb afgesproken dat ik zelf de mensen bel bij wie dat problemen oplevert.
Vanmiddag kreeg ik een vrouw niet te pakken. Morgen probeer ik het opnieuw, vóór negen uur. Volgens de notitie in haar dossier begint dan haar dienst in de thuiszorg.